Vishnu Sahasranama Stotram in Sanskrit
विष्णु सहस्रनाम (Vishnu Sahasranama Stotram in Sanskrit), भगवान विष्णु के हज़ार नामों से बना एक अत्यंत दिव्य स्तोत्र है। यह हिन्दू धर्म के सबसे पवित्र और प्रचलित स्तोत्रों में से एक है। महाभारत के अनुशासन पर्व में उपलब्ध विष्णु सहस्रनाम इसका सबसे लोकप्रिय संस्करण है। शास्त्रों के मुताबिक, एकादशी और हर गुरुवार को Vishnu Sahasranama Stotram in Sanskrit का पाठ करने से जीवन में अपार सफलता मिलती है, व्यक्ति के पापों का नाश होता है और घर में सुख-समृद्धि आती है।
विष्णु सहस्रनाम का पाठ करने से मिलने वाले फ़ायदे
- साधक की सभी शुभ मनोकामनाएं पूरी होती हैं।
- यश, सुख, ऐश्वर्य, संपन्नता, सफलता, आरोग्य और सौभाग्य मिलता है।
- लंबे समय से रुके और बिगड़े कामों में सफलता मिलती है।
- कुंडली में बृहस्पति (गुरु ग्रह) के दुष्प्रभाव को कम करने में अत्यंत फ़ायदेमंद होता है।
- आध्यात्मिक उन्नति के साथ-साथ भौतिक इच्छाएं भी पूरी होती हैं।
- जीवन की बाधाएं दूर होती हैं और सारे काम आसानी से बनने लगते हैं।
- सभी ग्रहों और नक्षत्रों की प्रतिकूलता शांत होकर अनुकूल फल प्राप्त होता है।
विष्णु सहस्रनाम का पाठ करने के नियम
- पाठ करने से पहले स्नान करके तन और मन से पवित्र होना ज़रूरी है।
- यदि विशेष कामना से पाठ कर रहे हैं, तो एकादशी या गुरुवार का व्रत रखकर पाठ करें।
- व्रत का पारण सात्विक और शुद्ध भोजन से करें।
- पाठ करने के लिए स्वच्छ पीले या श्वेत वस्त्र पहनें।
- पाठ प्रारंभ करने से पहले श्रीहरि विष्णु की विधिवत पूजा करें और गुड़, केला या पीली मिठाई अर्पित करें।
- पाठ करते समय एकाग्रता बनाए रखें और बीच में कोई अन्य सांसारिक कार्य न करें।
विष्णु भगवान के 1000 नाम | Vishnu Sahasranama Stotram in Sanskrit Lyrics
॥ ॐ नमो भगवते वासुदेवाय नमः ॥
भूत-कृत् भूत-भृत् भावो भूतात्मा भूतभावनः ॥ १ ॥
अव्ययः पुरुषः साक्षी क्षेत्रज्ञो अक्षर एव च ॥ २ ॥
नारसिंह-वपुः श्रीमान् केशवः पुरुषोत्तमः ॥ ३ ॥
संभवो भावनो भर्ता प्रभवः प्रभुः ईश्वरः ॥ ४ ॥
अनादि-निधनो धाता विधाता धातुरुत्तमः ॥ ५ ॥
विश्वकर्मा मनुस्त्वष्टा स्थविष्ठः स्थविरो ध्रुवः ॥ ६ ॥
प्रभूतः त्रिककुब-धाम पवित्रं मंगलं परम् ॥ ७ ॥
हिरण्य-गर्भो भू-गर्भो माधवो मधुसूदनः ॥ ८ ॥
अनुत्तमो दुराधर्षः कृतज्ञः कृतिः आत्मवान् ॥ ९ ॥
अहः संवत्सरो व्यालः प्रत्ययः सर्वदर्शनः ॥ १० ॥
वृषाकपिः अमेयात्मा सर्व-योग-विनिःसृतः ॥ ११ ॥
अमोघः पुण्डरीकाक्षो वृषकर्मा वृषाकृतिः ॥ १२ ॥
अमृतः शाश्वतः स्थाणुः वरारोहो महातपाः ॥ १३ ॥
वेदो वेदविद्-अव्यंगो वेदांगो वेदवित् कविः ॥ १४ ॥
चतुरात्मा चतुर्व्यूहः-चतुर्दंष्ट्रः-चतुर्भुजः ॥ १५ ॥
अनघो विजयो जेता विश्वयोनिः पुनर्वसुः ॥ १६ ॥
अतींद्रः संग्रहः सर्गो धृतात्मा नियमो यमः ॥ १७ ॥
अति-इंद्रियो महामायो महोत्साहो महाबलः ॥ १८ ॥
अनिर्देश्य-वपुः श्रीमान् अमेयात्मा महाद्रि-धृक् ॥ १९ ॥
अनिरुद्धः सुरानंदो गोविंदो गोविदां-पतिः ॥ २० ॥
हिरण्यनाभः सुतपाः पद्मनाभः प्रजापतिः ॥ २१ ॥
अजो दुर्मर्षणः शास्ता विश्रुतात्मा सुरारिहा ॥ २२ ॥
निमिषो-अ-निमिषः स्रग्वी वाचस्पतिः उदार-धीः ॥ २३ ॥
सहस्र-मूर्धा विश्वात्मा सहस्राक्षः सहस्रपात् ॥ २४ ॥
अहः संवर्तको वह्निः अनिलो धरणीधरः ॥ २५ ॥
सत्कर्ता सकृतः साधुः जह्नुः-नारायणो नरः ॥ २६ ॥
सिद्धार्थः सिद्धसंकल्पः सिद्धिदः सिद्धिसाधनः ॥ २७ ॥
वर्धनो वर्धमानश्च विविक्तः श्रुति-सागरः ॥ २८ ॥
नैक-रूपो बृहद्-रूपः शिपिविष्टः प्रकाशनः ॥ २९ ॥
ऋद्धः स्पष्टाक्षरो मंत्रः चंद्रांशुः भास्कर-द्युतिः ॥ ३० ॥
औषधं जगतः सेतुः सत्य-धर्म-पराक्रमः ॥ ३१ ॥
कामहा कामकृत्-कांतः कामः कामप्रदः प्रभुः ॥ ३२ ॥
अदृश्यो व्यक्तरूपश्च सहस्रजित्-अनंतजित् ॥ ३३ ॥
क्रोधहा क्रोधकृत् कर्ता विश्वबाहुः महीधरः ॥ ३४ ॥
अपां निधिरधिष्ठानम् अप्रमत्तः प्रतिष्ठितः ॥ ३५ ॥
वासुदेवो बृहद् भानुः आदिदेवः पुरंदरः ॥ ३६ ॥
अनुकूलः शतावर्तः पद्मी पद्मनिभेक्षणः ॥ ३७ ॥
महर्धि-ऋद्धो वृद्धात्मा महाक्षो गरुड़ध्वजः ॥ ३८ ॥
सर्वलक्षण लक्षण्यो लक्ष्मीवान् समितिंजयः ॥ ३९ ॥
महीधरो महाभागो वेगवान्-अमिताशनः ॥ ४० ॥
करणं कारणं कर्ता विकर्ता गहनो गुहः ॥ ४१ ॥
परर्द्धिः परमस्पष्टः तुष्टः पुष्टः शुभेक्षणः ॥ ४२ ॥
वीरः शक्तिमतां श्रेष्ठः धर्मो धर्मविदुत्तमः ॥ ४३ ॥
हिरण्यगर्भः शत्रुघ्नो व्याप्तो वायुरधोक्षजः ॥ ४४ ॥
उग्रः संवत्सरो दक्षो विश्रामो विश्व-दक्षिणः ॥ ४५ ॥
अर्थो अनर्थो महाकोशो महाभोगो महाधनः ॥ ४६ ॥
नक्षत्रनेमिः नक्षत्री क्षमः क्षामः समीहनः ॥ ४७ ॥
सर्वदर्शी विमुक्तात्मा सर्वज्ञो ज्ञानमुत्तमम् ॥ ४८ ॥
मनोहरो जित-क्रोधो वीरबाहुर्विदारणः ॥ ४९ ॥
वत्सरो वत्सलो वत्सी रत्नगर्भो धनेश्वरः ॥ ५० ॥
अविज्ञाता सहस्रांशुः विधाता कृतलक्षणः ॥ ५१ ॥
आदिदेवो महादेवो देवेशो देवभृद् गुरुः ॥ ५२ ॥
शरीर भूतभृद्भोक्ता कपींद्रो भूरिदक्षिणः ॥ ५३ ॥
विनयो जयः सत्यसंधो दाशार्हः सात्वतां पतिः ॥ ५४ ॥
अम्भोनिधिरनंतात्मा महोदधिशयो-अंतकः ॥ ५५ ॥
आनंदो नंदनो नंदः सत्यधर्मा त्रिविक्रमः ॥ ५६ ॥
त्रिपदस्त्रिदशाध्यक्षो महाश्रृंगः कृतांतकृत् ॥ ५७ ॥
गुह्यो गंभीरो गहनो गुप्तश्चक्र-गदाधरः ॥ ५८ ॥
वरुणो वारुणो वृक्षः पुष्कराक्षो महामनाः ॥ ५९ ॥
आदित्यो ज्योतिरादित्यः सहिष्णुः-गतिसत्तमः ॥ ६० ॥
दिविःस्पृक् सर्वदृक् व्यासो वाचस्पतिः अयोनिजः ॥ ६१ ॥
संन्यासकृत्-छमः शांतो निष्ठा शांतिः परायणम् ॥ ६२ ॥
गोहितो गोपतिर्गोप्ता वृषभाक्षो वृषप्रियः ॥ ६३ ॥
श्रीवत्सवक्षाः श्रीवासः श्रीपतिः श्रीमतां वरः ॥ ६४ ॥
श्रीधरः श्रीकरः श्रेयः श्रीमान्-लोकत्रयाश्रयः ॥ ६५ ॥
विजितात्मा विधेयात्मा सत्कीर्तिश्छिन्नसंशयः ॥ ६६ ॥
भूशयो भूषणो भूतिर्विशोकः शोकनाशनः ॥ ६७ ॥
अनिरुद्धोऽप्रतिरथः प्रद्युम्नोऽमितविक्रमः ॥ ६८ ॥
त्रिलोकात्मा त्रिलोकेशः केशवः केशिहा हरिः ॥ ६९ ॥
अनिर्देश्यवपुर्विष्णुः वीरो अनंतो धनंजयः ॥ ७० ॥
ब्रह्मविद् ब्राह्मणो ब्रह्मी ब्रह्मज्ञो ब्राह्मणप्रियः ॥ ७१ ॥
महाक्रतुर्महायज्वा महायज्ञो महाहविः ॥ ७२ ॥
पूर्णः पूरयिता पुण्यः पुण्यकीर्तिरनामयः ॥ ७३ ॥
वसुप्रदो वासुदेवो वसुर्वसुमना हविः ॥ ७४ ॥
शूरसेनो यदुश्रेष्ठः सन्निवासः सुयामुनः ॥ ७५ ॥
दर्पहा दर्पदो दृप्तो दुर्धरो-अथापराजितः ॥ ७६ ॥
अनेकमूर्तिरव्यक्तः शतमूर्तिः शताननः ॥ ७७ ॥
लोकबंधुः लोकनाथो माधवो भक्तवत्सलः ॥ ७८ ॥
वीरहा विषमः शून्यो घृताशीरचलश्चलः ॥ ७९ ॥
सुमेधा मेधजो धन्यः सत्यमेधा धराधरः ॥ ८० ॥
प्रग्रहो निग्रहो व्यग्रो नैकश्रृंगो गदाग्रजः ॥ ८१ ॥
चतुरात्मा चतुर्भावः चतुर्वेदविदेकपात ॥ ८२ ॥
दुर्लभो दुर्गमो दुर्गो दुरावासो दुरारिहा ॥ ८३ ॥
इंद्रकर्मा महाकर्मा कृतकर्मा कृतागमः ॥ ८४ ॥
अर्को वाजसनः श्रृंगी जयंतः सर्वविज्-जयी ॥ ८५ ॥
महाह्रदो महागर्तो महाभूतो महानिधः ॥ ८६ ॥
अमृतांशो-अमृतवपुः सर्वज्ञः सर्वतोमुखः ॥ ८७ ॥
न्यग्रोधो औदुंबरो-अश्वत्थः चाणूरांध्रनिषूदनः ॥ ८८ ॥
अमूर्तिरनघो-अचिंत्यो भयकृत्-भयनाशनः ॥ ८९ ॥
अधृतः स्वधृतः स्वास्यः प्राग्वंशो वंशवर्धनः ॥ ९० ॥
आश्रमः श्रमणः क्षामः सुपर्णो वायुवाहनः ॥ ९१ ॥
अपराजितः सर्वसहो नियंता नियमो यमः ॥ ९२ ॥
अभिप्रायः प्रियार्हो-अर्हः प्रियकृत्-प्रीतिवर्धनः ॥ ९३ ॥
रविर्विरोचनः सूर्यः सविता रविलोचनः ॥ ९४ ॥
अनिर्विण्णः सदामर्षी लोकाधिष्ठानमद्भुतः ॥ ९५ ॥
स्वस्तिदः स्वस्तिकृत् स्वस्ति स्वस्तिभुक् स्वस्तिदक्षिणः ॥ ९६ ॥
शब्दातिगः शब्दसहः शिशिरः शर्वरीकरः ॥ ९७ ॥
विद्वत्तमो वीतभयः पुण्यश्रवणकीर्तनः ॥ ९८ ॥
वीरहा रक्षणः संतो जीवनः पर्यवस्थितः ॥ ९९ ॥
चतुरस्रो गंभीरात्मा विदिशो व्यादिशो दिशः ॥ १०० ॥
जननो जनजन्मादिः भीमो भीमपराक्रमः ॥ १०१ ॥
ऊर्ध्वगः सत्पथाचारः प्राणदः प्रणवः पणः ॥ १०२ ॥
तत्त्वं तत्त्वविदेकात्मा जन्ममृत्यु जरातिगः ॥ १०३ ॥
यज्ञो यज्ञपतिर्यज्वा यज्ञांगो यज्ञवाहनः ॥ १०४ ॥
यज्ञान्तकृत्-यज्ञगुह्यमन्नमन्नाद एव च ॥ १०५ ॥
देवकीनंदनः स्रष्टा क्षितीशः पापनाशनः ॥ १०६ ॥
रथांगपाणिरक्षोभ्यः सर्वप्रहरणायुधः ॥ १०७ ॥
सर्वप्रहरणायुध ॐ नमः इति ॥
श्रीमान् नारायणो विष्णुः वासुदेवोऽभिरक्षतु ॥
निष्कर्ष (Conclusion)
Vishnu Sahasranama Stotram in Sanskrit केवल एक स्तोत्र नहीं, बल्कि अनंत आध्यात्मिक शक्ति का पुंज है। यह हमें सिखाता है कि परमात्मा एक ही हैं, भले ही उनके दिव्य नाम हज़ार हों। चाहे आप मानसिक शांति की तलाश में हों, ग्रहों के दोषों (विशेषकर बृहस्पति की पीड़ा) को दूर करना चाहते हों, या मोक्ष की कामना रखते हों, इस स्तोत्र का पाठ हर मार्ग में सहायक है। ekadashi.org पर हमारा प्रयास है कि आप इन दिव्य संस्कृत श्लोकों को शुद्धता के साथ पढ़ें और भगवान विष्णु की असीम कृपा प्राप्त करें।
विष्णु सहस्रनाम: अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (FAQs)
1. विष्णु सहस्रनाम का पाठ करने का सबसे अच्छा समय क्या है?
उत्तर: विष्णु सहस्रनाम का पाठ करने के लिए ब्रह्म मुहूर्त (सुबह 4 से 6 बजे के बीच) सबसे उत्तम माना जाता है। यदि संभव न हो, तो आप स्नान के पश्चात स्वच्छ वस्त्र धारण कर सुबह पूर्व दिशा की ओर मुख करके इसका पाठ कर सकते हैं।
2. क्या महिलाएं विष्णु सहस्रनाम का पाठ कर सकती हैं?
उत्तर: जी हाँ, कोई भी भक्त (चाहे पुरुष हो या महिला) पूरी श्रद्धा, भक्ति और तन-मन की शुद्धता के साथ Vishnu Sahasranama Stotram in Sanskrit का पाठ कर सकता है।
3. यदि संस्कृत पढ़ना कठिन हो, तो क्या करें?
उत्तर: यदि आप संस्कृत के कठिन शब्दों का उच्चारण नहीं कर पा रहे हैं, तो आप इसे ऑडियो रूप में सुन सकते हैं या हिंदी अनुवाद पढ़ सकते हैं। भगवान विष्णु भाव के भूखे हैं, इसलिए सच्ची श्रद्धा अधिक महत्वपूर्ण है।
4. इस स्तोत्र का पाठ करने के मुख्य लाभ क्या हैं?
उत्तर: नियमित पाठ से मानसिक तनाव दूर होता है, घर में सुख-समृद्धि आती है, भय और बाधाओं का नाश होता है और व्यक्ति को पापों से मुक्ति मिलती है। यह बृहस्पति (Jupiter) ग्रह को मजबूत करने के लिए अचूक उपाय है।
5. विष्णु सहस्रनाम की उत्पत्ति कहाँ से हुई?
उत्तर: यह पवित्र स्तोत्र महाभारत के ‘अनुशासन पर्व’ से लिया गया है, जिसे महर्षि वेदव्यास ने लिपिबद्ध किया था। इसे पितामह भीष्म ने कुरुक्षेत्र के युद्ध मैदान में युधिष्ठिर को उपदेश के रूप में सुनाया था, जब भगवान श्रीकृष्ण स्वयं वहां उपस्थित थे।
नोट: इस लेख में प्रस्तुत Vishnu Sahasranama Stotram in Sanskrit महाभारत के अनुशासन पर्व की पारंपरिक पाठ परंपरा पर आधारित है।
